Invia email
Fatmir Terziu
Kanė kaluar rreth trembėdhjetė vjet nga dita kur Shtėpia Botuese āPionieriā nė Prishtinė botoi librin me poezi āGėrshetat e Aulonėsā, njė libėr qė vinte nga zjarri i brendshėm poetik i autorit Mėhill Velaj. Njė libėr qė nė fakt sillte tė shtrydhur nektarin e njė periudhe tė gjatė letrare tė autorit, qė niste qė nė fėmijėrinė e tij. Njė tufė e ēiltėr poetike nė kėtė libėr qė erėmironte amėshtinė e Gllogjanit tė Pejės, Lugut tė Baranit, ku autori kishte ngjizur fjalėn shqipe nė vargje domethėnėse poetike. Kjo tufė qė merte formėn e saj tėrheqėse, padyshim kishte njohurinė letrare tė studimeve tė autorit pėr Gjuhė dhe Letėrsi Shqipe. Dhe kėshtu nė kėtė rrugė tė ēelur herėt, poezia e tij erdhi duke u ritur, erdhi duke parathėnė e kuptuar njė risi tė sajėn. Mė pas āmetamorfoza e Rruzullitā e botuara nga āDrenushaā nė Prishtinė mė 2007 ishte njė amsh pjekurie me njė amėsi mjaltore qė erdhi ashtu siē parathuhet qė nė hyrje: āAty ku pushojnė ėndrrat, nisin pranveratā¦ā. Janė qindra e qindra poezi qė Velaj tashmė i ka stolisur nė mėnyrėn e tij pėr publikun. Dhe mes kėtyre qindra poezive janė tė parat qė presin dritėn e botimit sė shpejti.
Leximi i poezisė sė Velajt
Duke patur rastin qė ti lexoj poezitė e Mėhill Velajt, ende pa parė dritėn e botimit, poezi tė cilat mė ranė nė dorė rastėsisht pėrpos miqsh tė letrave, vendosa tė shoh atė qė nė fakt vetė Velaj e ka shprehur me urtinė e tij: āPoezi me rymė shqiptare!ā Dhe kur shėnojmė ārymĆ«ā, natyrshėm brenda poetikes, nėnkuptojmė atė qė sot ėshtė thėnė mjaft herė nga shkrimtarė e poetė, nga njėrėz tė letrave dhe autorė tė ndryshėm, pėr tė mbajtur gjallė frymėn apo rymėn shqiptare nė njė farė mėnyre si mbijetesė nė kohė-modernizmin e sotėm. Por, ndėrsa lexojmė poezinė e Velajt, ndjejmė kėtė risi tė gėrshetuar bukur, qė formon vargun poetik dhe e bėn atė tė rrjedhshėm, lexues, kuptimplotė. Ėshtė njė kombinacion jetik, tėrė filozofi, fjalėzgjedhje dhe qė sfidon didaktin dhe simplicitetin e fjalės. Poezia e Velajt nė kėtė pikė ėshtė njė mesazh, njė argument me vlera, njė transparencė pėr tė djeshmen, njė mėsim pėr tė sotmen dhe njė vizion pėr tė nesėrmen. Koha, hapėsira dhe vendi lexohet nė mėnyrė triptike nė poezinė e tij, dhe sjedhin njė detaj qė hera-herės duket se i gllabėron tė tria nė njė pikė. Kėshtu kjo poezi ka vlera tė reja, vlera qė ngrihen nė nivele tė kėnaqshme, nė njė gjuhė tė veēantė qė kushtėzohet nga arti i fjalės. E bukura nė kėtė fjalė-poetikė qėndron mė lart se e bukura nė natyrė, pasi nė art-poetikėn e Velajt ajo na jepet e plotėsuar me anėn shpirtėrore tė krijuesit. Kėtej del edhe vlera e pėrhershme dhe e pazėvendėsueshme e artit tė letėrsisė.
Gjuha, āarmaā poetike e Velajt
Njė element me shumė rėndėsi qė ēon nė pėrcaktimin e natyrės sė poezisė sė Velajt ėshtė gjuha e tij tipike, njė kombinacion metaforik dhe koheracion historik i gatuar me brumin e vlerave shqiptare, patriotizmin, tė sinqertėn e njerėzores si simbol bujarie e trashėgimi vlerash. Gjuha e pėrdorur nga autori ėshtė mjeti me tė cilin krijohet trungu i poezisė sė tij, ashtu siē nė fakt ėshtė bronxi ose mermeri pėr skulpturėn, ngjyra pėr pikturėn dhe tingulli pėr muzikėn. Ndryshe sāka si tė mos kujtosh kėtu preambulėn e njė vepre letrare, qė vjen nga ajo qė letėrsia quhet edhe arti i fjalės.
Gjuha e krijimtarisė sė Velajt, shikuar nė kėtė kėndvėshtrim ėshtė e ngarkuar emocionalisht dhe shpreh qėndrimin dhe ndikimin e tij ndaj ndaj lexuesit nė njėfarė mėnyre, ndėrsa nė anėn tjetėr ėshtė lexuesi qė pėrhumbet nė leximin e krijimtarisė sė tij poetike. Gjuha e Velajt ėshtė plot kuptime tė figurshme, ku rol tė madh luajnė ngjyrimet kuptimore tė vargut. Gjuha e poezisė sė tij ėshtė e gjerė, e pasur dhe e larmishme. Kėtu ajo ėshtė njė lehtėsi e dallueshme qė sugjeron diferencėn e gjuhės sė pėrditshme me gjuhėn e poezisė sė Velajt. E thėnė kjo mė qartė, gjuha e poezisė sė Mėhill Velajt i shfrytėzon rezervat e gjuhės sė pėrditshme, i organizon ato, duke i pėrdorur nė mėnyrė mė funksionale e mė sistematike. Nė gjuhėn e poezisė sė tij ai shpreh personalitetin e tij nė mėnyrė mė tė plotė se sa ndodhitė dhe faktet nė jetėn e pėrditshme, apo edhe tė atyre qė vijnė nga magazinimi historik nė mendjen e tij krijuese. Ai nė fakt i gjen disa modele gjuhėsore tė pėrpunuara me kohė nė memorien e tij, tė kryera nga shumė angazhime poetike tė mėparshme. Ndėrkohė ai vendos nė heshtje e me thjeshtėsi rregullin letrar nė veprėn e tij poetike.
Poezia si krijim tėrheqės
Vepra poetike e Mėhill Velajt vjen nė kohėn e duhur. Themi kėshtu se ajo nuk ėshtė e pakrasitur, e papjekur, apo e sapokrijuar. Ajo vjen si krijim tėrheqės, i mbrujtur nė vite, i gatuar mes krizave tė shtetit ku ai lindi dhe u rrit. Ashtu sic Stefani Mallarme e bėn tė qartė se āpoezia ėshtė gjuha e njė gjendjeje nė krizĆ«ā.
Ėshtė krijimi indidual gjuhėsor-poetik i autorit qė ka nxjerrė nga thellėsitė e memorjes sė tij vlera tė kthyera fuqishėm nė vargje tėrheqėse, qė ka rizbuluar gjendjen nė krizė tė tij nė sitemin ku ai jetoi gjatė. Ky lloj pėrdorimi i gjuhės qė vjen nėn siglėn e autorit Velaj, natyrshėm nuk pėrjashton edhe ato sinjale qė herėt thuheshin pėr autorin, si njeri i veēantė, i zgjedhur, i cili nė ēaste tė caktuara shpirtėrore ėshtė frymėzuar dhe ka krijuar poezitė e tij. Kėto ēaste tė caktuara shpirtėrore, nė tė cilat pėrzihet realiteti dhe irrealiteti, natyrshėm e shtojnė simptomėn tėrheqėse tė leximit tė poezisė sė Velajt. Nė kėtė mėnyrė, Velaj nuk vjen si njė poet i njė rrethane, apo i njė diktimi shoqėror, ai pėrkundrazi ėshtė njė poet i lirė, me fjalėn e tij tė kapur ku duhet pėr ta zhvendosur e transformuar nė mesazh poetik. Nė kėtė pikė natyrshėm, kritika ka fjalėn e saj. Duke qenė kritiku njė lexues i veēantė me dije teorike e historiko-letrare, me kulturė tė gjerė, arrin tė depėrtojė nėpėr shtresat e vlerave artistike tė poezisė dhe i paraqet lexuesit tė poezisė sė Velajt njė variant tė ri leximi tė cilin e mendojmė se i pėrshtatet nivelit tė lartė tė poezisė sė krijuar nga Mėhill Velaj. Por pėr tė mėnjanuar subjektivizmin dhe mendimin ndryshe mendoj tė cek disa nga bėrthamat qė e lartėsojnė kėtė poezi.
Rileximi, pėr tė analizuar strukturėn
Duke e rilexuar me kujdes poezinė e bollshme tė Velajt, natyrshėm ndihesh i ndihmuar nė njohjen e saj. Mirėpo, pėr ta kuptuar mė mirė atė natyrshėm duhen sjellė ndėrmend njohuri tė caktuara dhe kulturė letrare nga leximi i veprave tė tjera, sidomos i kryeveprave tė letėrsisė kombėtare e botėrore. Kjo jo se e bėn domoshdoshmėri njė lexim ndryshe, por sjell atė qė T.S. Elliot thotė: ākur mendja e poetit ėshtė pėrqėndruar nė mėnyrė perfekte pėr krijimin e tij, ajo ėshtė gjithmonė duke amalgamuar (pėrzier, lidhur) eksperienca tė ndryshmeā.
Nė kėtė mes leximi i poezisė sė tij, natyrshėm tė thellon dijet nga historia, filozofia, gjuhėsia etj, pasi aty frymėzohet gjerėsisht poezia e tij nė fakt. Dhe nė kėtė thellim ėshtė domosdoshmėria e analizės sė strukturės, pa haruar se analiza filologjike e shtjelluar mė lart ndoshat ka akoma pėr tė thėnė e stėrthėnė, por pėr arsye tė lėnies sė pjesės tjetėr pėr shijimin e lexuesit, ėshtė mjaftimi me kaq. Nė analizėn e strukturės natyrshėm ėshtė edhe pėrzgjedhja e poezisė, qė sillet si njė model nė kėtė krijimtari tė Velajt. Struktura nė poezinė e tij krijohet nėpėrmjet raportit tė ri tė njėsive gjuhėsore dhe kuptimit qė del nga ky raport, si pėrshembull tek poezia āNėnėsā, vėmė re se vargjet āPo kur na pėrkėdhelje,/Qeshje si njė vajzė.ā Krijojnė figurėn e krahasimit, pėrsėritje tė tingullit āĆ«ā apo tė rrokjes ājeā, qė e bėn kėtė poezi tė krijojė njė lloj pėrshkallėzimi tė nevojshėm dhe tė arsyeshėm letrar. Gjithashtu shprehja āqeshje si njė vajzĆ«ā nuk ėshtė pėrdorur nė kuptimin e saj tė parė. Duke u futur nė lidhje me njėra-tjetrėn, ato japin njė kuptim pėrgjithėsues pėr njė pėrvojė tė jetės e tė raporteve shqiptare nė lidhje me figurėn e nėnės. Kjo tregon se struktura e poezisė sė Velajt ėshtė njė strukturė tipike poetike qė pėrbėhet nga shtresa kuptimore dhe nga shtresa e tingujve, qė ėshtė e rėndėsishme pėr poezinė, veēanėrisht pėr llojin e poezisė qė Velaj lėvron, por edhe pėr tėrė krijimtarinė e tij nė poezi. Nga ana tjetėr poezia e Velajt nuk mbėshtetet vetėm nė kėto kuptime. Fjalėt, duke hyrė nė lidhje me njėra-tjetrėn, largohen nga kuptimi i parė dhe fitojnė kuptime tė dyta ose tė figurshme. Nė shprehjen āMoj Rozafė, moj nėnė trimash/Ke bukė me na dhanė?ā qė gjendet tek poezia āRozafaā janė vėnė nė raport dy kuptime tė kundėrta tė fushave tė ndryshme; āRozafaā ėshtė njė emėrtim kėshtjelle, vjen nga historia (e kundėrta e paqėndrueshmėrisė, antivlerės). Shprehja e plotė e lartpėrmendur ėshtė pėrdorur nė mėnyrė figurative pėr tė dhėnė njė kuptim qėndrese dhe porte tė hapur, qė nėn simbolikėn e nėnės kėrkon tė thellojė mė tej, forcėn e retorikės qė prodhon filozofia e poetit shqiptar, Velaj. Kėshtu si kėto shembuj ka plot nė poezinė e autorit. Ata vijnė me nota tė qarta dhe filozofia e fjalės sė pėrzgjedhur shton mė shumė kėrkesėn e leximit tė tyre. Njė arsye kjo qė zbulohet edhe nga larmia e figuracionit artistik tė pasur.
Figuracioni letrar
Nėpėrmjet analizės sė poezisė sė Velajt, del qartė edhe stili i tij, qė ėshtė njė stil i rrjedhshėm, i organizuar mirė. Nė tė gjithė poezitė e tij nė fakt ėshtė njė tipar i veēantė i tij, qė ėshtė njė gėrshetim i tradicionales me bashkėkohoren nė poezi. Kėtu dallohen edhe figurat e kuptimit. Kur flasim pėr figura nė poezinė e Velajt, nė planin e parė nuk kemi ndėrmend tė themi diēka ndryshe, por atė qė nė poezinė e tij e gjejmė si prezencė e figurave qė kanė ndėrtim gjuhėsor pothuajse tė zakonshėm, por qė nėn pėrdorimi artistik tė autorit ata japin njė kuptim tė ndryshėm nga ai i zakonshmi. Nė poezinė āFantazmĆ«ā fjala me kuptim abstrakt pėrdoret pėr fjalėn qė emėrton gruan āRozĆ«ā qė ka kuptim konkret dhe anasjelltas, duke prodhuar metoniminė nė mėnyrė tė pėrsosur: ā(Ish njė grua, quhej Rozė. Ajo nuk ėshtė mė,/ėshtė kthyer nė fantazmė qė i do shumė/fėmijėt e Grif Parkut )/Udhėtarė tė rastitā¦Peisazh malor/Grif Parku i blertĆ«ā¦qiell blu mbi tė:/Llixha, pishina, lule dhe zogj/njė grua mungonā¦ quhej Rozė/ā¦nuk ėshtė mĆ«ā¦ā. Por nė poezinė e Velajt nuk ėshtė vetėm metonimia, njė lloj i veēantė pėrdorimi qė i jep shijen poezisė, nė tė janė sidomos shkallėzimet e shumta, enumeracioni dhe inversioni ose e anasjellta qė e bėjnė kėtė poezi tė vihet nė rrugėn e mbarė tė saj. Mė tutje ėshtė vetėm dėshira pėr tė lexuar, dėshira pėr tė ndjerė nektarin e viteve nė poezi.
Fatmir Terziu
Fjala e Lire
